Historie /

Hier vind u alles over Wons.

Wons.

Net boven Makkum, op nog geen vijf kilometer van de Afsluitdijk ligt Wons. Deze locatie, zo vlak bij de belangrijkste toegangsweg tot Noord-Holland, zorgde er voor dat het dorp een belangrijke rol speelde in de Tweede Wereldoorlog. Wons telt ongeveer driehonderd inwoners.

Geschiedenis.

Het dorp komt onder verschillende namen voor in de geschiedenisboeken. Een document uit 1270 spreekt over Wildinghe. Een eeuw later gebruikt men de naam Woldens. Later verandert dit in het huidige Wons. In het dorp stond vroeger het rechtshuis, waarmee Wons de hoofdplaats werd van de voormalige gemeente Wûnseradiel. Dankzij haar ligging aan de Afsluitdijk kreeg Wons tijdens de mobilisatie een belangrijke rol toebedeeld. In Wons en buurdorp Kornwerderzand bouwde het leger stellingen om de Duitse soldaten zo lang mogelijk tegen te houden. De Wonsstelling was de laatste hindernis voordat de Duitse troepen de Afsluitdijk bereikten. De stelling moest in korte tijd gebouwd worden. Het lukte de Nederlandse soldaten niet om goede loopgraven en kuilen te maken. Vandaar dat ze verstopt lagen achter bulten van grond en hout. Deze bulten vielen natuurlijk meteen op. De slecht gebouwde stelling kreeg dan ook al snel de bijnaam ‘Wee-ons’. In Kornwerderzand zijn in het Kazemattenmuseum foto’s en voorwerpen te vinden die herinneren aan de eerste oorlogsdagen in Fryslân.

Sinds 2006 ben ik bezig met de geschiedenis van Wons en van mijn familie uit Wons.

Op de site http://www.t-vw.nl/stamboom_terpstra_en_oud_wons/ vindt u bijna 3.000 paginas over het dorp Wons en haar inwoners in de periode 1681 - 1945. Centraal staan een viertal bestanden waarin de gebeurtenissen in Wons in de periode 1700 - 1945 worden beschreven. Daarnaast zijn er drie bestanden die zich specifiek richten op de buurtschappen Gooijum, Haaijum en Doniawier. Specifieke aandacht krijgen de rond 1900 afgebroken Lessa Zathe ten zuidwesten van Wons, de herbergen in Wons in de periode 1764 - 1868, de boerderij Oude Schoolpad 1 in de periode 1895 - 1922 en Wons in de Tweede Wereldoorlog. Het bestand Wons 1681-1848 geeft voor een groot aantal zathes en een paar woonhuizen de aansluiting tussen de huisnummers zoals die van ca. 1812 tot 1859 werden gebruikt, en de nummers van de speciekohieren die vr 1806 werden gebruikt. Dan zijn er 2 spreadsheets met informatie over de bewoners/gezinshoofden van Wons in 1829, 1838 en 1845, hun beroep in de periode 1860 tot 1920, hun toenmalige huisnummers en waar dat tegenwoordig in Wons zou zijn geweest, en hun belastingaanslagen. Ook is uitgezocht wat ongeveer de huidige locatie is van de huizen en boerderijen die in 1832 in Zurich stonden en wie de huiseigenaren in de Kerkstraat in Makkum waren in de periode 1700 - 1811.

Dorpsstraat.



Hervormde kerk.



Wons.



Wons winter.



Bezienswaardigheden.

Midden in het dorp staat de Hervormde Kerk. Door bewoners wordt het gebouw ook wel de Wonser theebus genoemd. Deze bijnaam dankt het godshuis aan de opvallende vormgeving. De kerk uit 1728 heeft acht muren en een tentdak dat me een klokkenkoepeltje is bekroond. Op het torentje staat geen haan, maar een hert dat ook in het dorpwapen terugkomt. In één van de kerkmuren is de gedenksteen van de Friese dichter Jan Cornelis Pieter Salverda gemetseld. Salverda was naast dichter ook schoolmeester aan de basisschool in het dorp. Hij was een uitstekende leerkracht en bezocht in zijn vrije uren de kinderen op de boerderijen die niet naar school konden. Ondanks zijn harde werk, verdiende hij erg weinig. Hij stierf dan ook in diepe armoede. Zijn begrafenis in 1836 werd betaald door een aantal rijke boeren. Op het kerkhof is zijn grafsteen te bezichtigen.

Wonen en leven.

In het dorp staat de J.C.P. Salverda Skoalle. De basisschool is vernoemd naar de bekende schoolmeester. Daarnaast kent het dorp een levendig verenigingsleven. Een koor, biljartclub, muziekvereniging, klaverjasclub zijn slechts enkele voorbeelden. Boodschappen worden gedaan bij de SRV-man en rijdende bakker, die twee keer per week het dorp bezoeken. Voor overige zaken gaan de inwoners naar Makkum, Witmarsum of Bolsward

Hervormde kerk.



Wons vaart



Wons uitzicht.



Wons.



Heeft u nog historische foto's of aanvullende informatie? Neem dan gerust contact op.